banner261

banner264

banner260

banner263

Eski Medeniyetlerden Bugüne “Nazar Boncuğu”

“Nazar Boncuğu”, Güzel Bir Cam Boncuktan Çok Daha Fazlası!

BİLGİ 19.10.2019, 22:42 01.11.2019, 21:24
Eski Medeniyetlerden Bugüne “Nazar Boncuğu”

M.Ö. 3300’lü yıllarda da vardı, şimdi de var. “Nazar Boncuğu” kültürel ve coğrafi sınırları ortadan kaldıran bir simge. Medeniyetin ilk dönemlerinden bu yana varlığını sürdürüyor, insanlığın derin ve kalıcı inançlarını yansıtıyor.

Kültürel özellikleri, dini inanışları içine alan ve coğrafi sınırları aşarak dünyanın birçok yerinde artık bir “moda” nesnesine de dönüşen “Nazar Boncuğu”nu yalnızca renkli, güzel bir cam boncuk olarak görmek büyük hata! Öncelikle pek çok kültürde kendine yer bulmuş nazar boncuğunun tarihine bakıp bugünlere gelelim.

Bahçeşehir Üniversitesi Sanat Tarihi Profesörü Dr. Neşe Yıldıran’a göre ilk nazar boncuğu için M.Ö. 3300’lü yıllara dönmeliyiz. Prof. Yıldıran “Mezopotamya’nın en eski şehirlerinden biri olan Tell Brak’taki kazılarda nazar boncuğu bulundu. Kaymaktaşından oyma geometrik figürler şeklindeydi” diyor. Yalnız bu nazar boncukları, günümüzde bildiğimiz mavi boncuklar gibi değildi. Günümüzdekine benzer boncukların ise Akdeniz bölgesinde M.Ö. 1500’lü yıllarda ortaya çıktığı söylenmekte. Sanat Tarihi Profesörü Dr. Neşe Yıldıran, Ege Adaları ve Anadolu’daki cam nazar boncuklarının cam üretiminin gelişimiyle ilgili olduğunun altını çizerken mavi rengin de Mısır’daki yüksek oksitli sırlı kilden kaynaklandığını vurguluyor. Yani bakır ve kobalt karışımlı kilin fırınlanınca mavi renge dönüşmesi… Mısır’daki kazılarda pek çok mavi Horus Gözü ya da “Ay Gözü”ne rastlandığı bilinmekte. Eski Mısır’da göz biçimindeki nazar boncuğu, bir gözü ay, bir gözü güneş olan şahin şeklindeki tanrı Horus’un Gözü’nü sembolize ediyor. Horus, düşmanı Seth ile savaştıktan sonra kazandığı galibiyet sonrası yaşamın kralı oluyor ve bu nedenle de “Horus’un Gözü”nün kötü bakışları alt edecek güce sahip olduğuna inanılıyor.

Gök Tanrısı “Tengri”nin Mavisi

Eski Türk kabilelerinin de Gök Tanrısı “Tengri”nin rengine yakınlığından dolayı mavi renge hayranlık duyduğu, bu nedenle kobalt ve bakır kullanımını benimsemiş olmaları da kuvvetle muhtemel. Eski Türk toplumlarında nazar boncuğuna munçuk, moncuk, monşak, monçak, monçok, muyınçak gibi isimler verildiği biliniyor. Hatta Hun Hükümdarı Atilla Han’ın atına Muncuk Han adını vermesinin de nazardan korunma amaçlı olduğu belirtiliyor. Mavi nazar boncukları böylelikle bu coğrafyada gün geçtikçe yayılıyor; Fenikeliler, Asurlular, Yunanlar, Romalılar ve Osmanlılar tarafından kullanılıyor. Akdeniz ve Levent bölgesinde yoğun ama ticaret ve imparatorluğun büyümesiyle dünyanın farklı köşelerine de yayıldığı aşikar.

İnsanoğlu çağlar boyunca nazardan korunmaya çalışmış. Göz şeklini stilize eden figür yani nazar boncuğu bu yöntemlerden sadece biri.
 

“Nazarlık”ın kökeni binlerce yıl öncesine dayansana da “Nazar”ın kökeni tam belli değil.  Başarılı kişilerin kıskanç gözlerin etkisi altında kalabileceğine, nazar nedeniyle kişinin talihinin tersine dönebileceğine inanılması. Bu inanç, kültürler arasında var; kuşaklar boyunca da devam etmekte. En eski medeniyetlerde dahi “nazar” kavramı mevcut. Mısır, Babil, Sümer medeniyetlerinden beri kötü niyetli kişilerin içindeki kötülüğün gözlerinden dışarı yansıdığı ve karşısındaki iyi kişileri olumsuz etkilediği, onların başına kötü şeyler gelmesine sebep olduğu düşünülmekte.

Nazar kavramı, Kültür Bakanlığı’nın sayfasında şöyle ifade ediliyor: “İnsanın bakışından kaynaklanan, diğer insan, hayvan ve cansız nesnelere zarar verdiğine inanılan bir tür güç ya da enerji”. Yani eski kültürlerden bugüne “kem göz”, “göz değmesi”, “göze gelme” diye ifade edilen inanış. Dolayısıyla insanoğlu çağlar boyunca nazardan korunmaya çalışmış, yerine göre doğadan bulduklarıyla, zaman zaman ürettikleri ile kendini savunma yolunu seçmiş. Göz şeklini stilize eden figür yani nazar boncuğu bu yöntemlerden sadece biri.

“The Evil Eye: The Classic Account of an Ancient Superstition” Kitabı

“The Evil Eye: The Classic Account of an Ancient Superstition (Nazar Gözü: Antik Bir Batıl İnancın Klasik İtibarı)” kitabının yazarı Frederick Thomas Elworthy’yi ele alalım. Elworthy, göz göze geldiğinde kişiyi puta çeviren Yunan kadınlarından tutun, tek bakışla atlarını büyüleyen adamların olduğu İrlanda halk hikayelerinin bazı kültürlerdeki örneklerini araştıran bir filolog. Hemen hemen her kültür içerisinde nazar gözünün bulunduğu bir efsaneye rastlandığını belirten Frederick Thomas Elworthy, göz simgesinin kültürün içine gömülmüş olduğunu vurguluyor. Öyle ki Pagan çağrışımlarına rağmen dini metinlerin içerisinde de yer bulduğunu söylüyor.

1. yüzyıl Yunan filozofu Plutarkhos’un (kendisine göre) bilimsel bir açıklaması var: “İnsan gözü, kimi zaman küçük çocukları veya hayvanları öldürebilecek güçte, gözle görülmez bir ışın yayıyordu.” Karadeniz’in güneyinde yaşayan bazı insanlarda nazarın daha güçlü olduğuna, daha çok mavi gözlü insanların nazarına inanılıyordu (Mavi göz, Akdeniz’de genetik bakımdan az rastlanan bir durumdu). Öte yandan nazarın, aslında bakışları nazar getiren kişi açısından da bir lanet olduğuna inananlar da vardı. Eski bir Polonya masalında, sevdiklerine nazar değmesin diye kendi gözlerini çıkaran bir adamdan söz edilmekte. Bir bakışın bu kadar lanet getirebildiği inancının yaygın olması da antik medeniyetleri, ondan korunmak için arayışa yöneltti ve nazar boncuğu gündeme geldi. Uzun süre varlığını korudu ve binlerce yıl da kullanım biçiminde fazla bir değişiklik olmadı. Ülkemizde yeni doğan bebeklere nazarlık takılması, eski Mısırlılar ve Etrüsklerin gemilerine nazarlık resmi çizmesi gibi bugün de uçakların kenarında aynı işaretin kullanılması gibi.


Mısırlı boncuk ustalarının Türkiye’ye gelerek İzmir’de bu sanatı uygulamaya başlamasının ardından Türk ustaların da bu teknikleri geliştirdiği biliniyor.

Boncuk fırınında camdan imal edilen, çoğunlukla ortasında göz şeklini stilize eden bir figür bulunan “nazar boncuğu”nun Türkiye’de yapımında ise Mısırlı boncuk ustalarının rolü var. Mısırlı boncuk ustalarının Türkiye’ye gelerek İzmir’de bu sanatı uygulamaya başlamasının ardından Türk ustalar da bu teknikleri geliştirdiği, renkli camların üzerine göz figürünü de ekleyerek günümüzdeki nazar boncuğunu ortaya çıkardıkları söylenmekte. Nazar boncuğu üretimi -büyük ölçüde- İzmir’in Menderes ilçesine bağlı Görece Mahallesi ile Kemalpaşa ilçesine bağlı Nazarköy’de yapılmakta. UNESCO’nun Yaşayan İnsan Hazinesi’ne dahil edilen boncuk ustası Mahmut Sür, 13 yaşından bu yana İzmir’de nazar boncuğu üreten ustalardan. Nazar boncuğu yapımı ve boncuk ustalığı, usta-çırak ilişkisi içerisinde kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze ulaşan geleneksel bir meslek.

Moda Sektörü de Kullanıyor

Günümüzde moda sektöründeki yansımaları da bu nedenle eleştiriliyor olsa da nazar boncuğunun farklı kullanımlarını görmeye devam edeceğiz gibi. Nazar boncuğu, büyük bir coğrafyanın parçası ve ondan türeyen farklı motifler de ortaya çıkmaya devam ediyor. Kültürel, dinsel ve coğrafi sınırları ortadan kaldıran bir simge. Bu açıdan da medeniyetin ilk dönemlerinden bu yana varlığını sürdürüyor, insanlığın derin ve kalıcı inançlarını yansıtıyor.


Türkiye’ye gelip de nazar boncuğu almadan dönen turist yok gibi! Dünyaca ünlü isimler de nazar boncuğunu kıyafetlerinde, tasarımlarında sıkça kullanıyor.

TV yıldızı Kim Kardashian’ın nazar boncuklu takıları, ABD’li top model Gigi Hadid’in nazar boncuğundan esinlenen ayakkabı tasarımları (EyeLove), İngiliz Kraliyet Ailesi’nden Düşes Meghan Markle’ın nazar boncuklu kolyesi, ünlülerin de trendleri belirlediğinin göstergesi. Moda sektöründe farklı kullanımları olsa da “nazar boncuğu”nun “moda”sının hiç geçmeyeceğinin, dünyanın pek çok yerinde eski medeniyetlerde olduğu gibi var olmaya devam edeceğinin açık seçik kanıtı. Bu arada nazar boncuğu gibi tılsım ve amuletlerin de koleksiyonerler tarafından toplandığını eklemekte fayda var. Bu tematik alan, koleksiyonerlerin vazgeçilmezlerinden. Arkeolojik değer taşıyanlarını da müzelerde görmek mümkün.

Nazar Boncuğu Emojisi

Siz sosyal medya platformlarında “Nazar Boncuğu” emojisi kullanıyor musunuz? Kültür ve Turizm Bakanlığı, “Turkey Home” tanıtım kampanyası kapsamında, tüm dünyada internet emojilerinin belirlenmesi ve yaygınlaşması için çalışan ve kar amacı gütmeyen bir kuruluş olan UNICODE konsorsiyumuna başvurmuş, böylelikle geçen yıl “nazar boncuğu” da emojiler arasına dahil edilmişti. İngilizcede “Evil Eye Bead” olarak adlandırılan “Nazar Boncuğu” emojisi, ilk olarak Twitter’ın web sürümünde kullanılmıştı.  >kaynakblogteb.com

Yorumlar (0)
16°
parçalı az bulutlu
Günün Anketi Tümü
DÜĞÜN TAKILARINIZI NE YAPTINIZ?
DÜĞÜN TAKILARINIZI NE YAPTINIZ?
Namaz Vakti 14 Kasım 2019
İmsak 06:19
Güneş 07:45
Öğle 12:58
İkindi 15:37
Akşam 18:01
Yatsı 19:22
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Sivasspor 11 21
2. Fenerbahçe 11 20
3. Trabzonspor 11 19
4. Alanyaspor 11 19
5. Başakşehir 11 19
6. Galatasaray 11 19
7. Malatyaspor 11 18
8. Beşiktaş 11 18
9. Gaziantep FK 11 15
10. Çaykur Rizespor 11 14
11. Göztepe 11 13
12. Konyaspor 11 13
13. Kasımpaşa 11 12
14. Denizlispor 11 11
15. Antalyaspor 11 11
16. Gençlerbirliği 11 10
17. Ankaragücü 11 9
18. Kayserispor 11 7
Takımlar O P
1. Hatayspor 11 21
2. Fatih Karagümrük 11 19
3. Ümraniye 11 18
4. Balıkesirspor 11 18
5. Akhisar Bld.Spor 11 18
6. Erzurum BB 11 18
7. Keçiörengücü 11 18
8. Bursaspor 11 17
9. Menemen Belediyespor 11 17
10. Altay 11 15
11. Adana Demirspor 11 12
12. İstanbulspor 11 12
13. Giresunspor 11 12
14. Boluspor 11 10
15. Osmanlıspor 11 10
16. Adanaspor 11 8
17. Altınordu 11 7
18. Eskişehirspor 11 1
Takımlar O P
1. Liverpool 12 34
2. Leicester City 12 26
3. Chelsea 12 26
4. Man City 12 25
5. Sheffield United 12 17
6. Arsenal 12 17
7. M. United 12 16
8. Wolverhampton 12 16
9. Bournemouth 12 16
10. Burnley 12 15
11. Brighton 12 15
12. Crystal Palace 12 15
13. Newcastle 12 15
14. Tottenham 12 14
15. Everton 12 14
16. West Ham 12 13
17. Aston Villa 12 11
18. Watford 12 8
19. Southampton 12 8
20. Norwich City 12 7
Takımlar O P
1. Barcelona 12 25
2. Real Madrid 12 25
3. Atletico Madrid 13 24
4. Sevilla 13 24
5. Real Sociedad 13 23
6. Athletic Bilbao 13 20
7. Getafe 13 20
8. Granada 13 20
9. Valencia 13 20
10. Osasuna 13 19
11. Villarreal 13 18
12. Levante 13 17
13. Real Valladolid 13 17
14. Deportivo Alaves 13 15
15. Eibar 13 15
16. Mallorca 13 14
17. Real Betis 13 13
18. Celta de Vigo 13 9
19. Espanyol 13 8
20. Leganés 13 6
Günün Karikatürü Tümü