Balıkesir büyükşehir oldu ve bir gecede yüzlerce yıllık köy kültürümüzün adı “mahalle” olarak değiştirildi. Tabelalar yenilendi, muhtarlıkların statüsü dönüştü, meraların ve köy tüzel kişiliklerinin hukuki yapısı tek bir imzayla belediyelerin bünyesine devredildi.
O günlerde yapılan açıklamaları hatırlarsınız: “Altyapı güçlenecek, hizmet doğrudan ayağınıza gelecek, çöpler düzenli toplanacak, köyler şehir standardına kavuşacak...”
Yıllar geçti. Dönüp geriye baktığımızda sormadan edemiyoruz: Gerçekten ne değişti?
Şüphesiz büyükşehir çatısı altında daha iyi hizmet alan, altyapı sorunları çözülen yerleşim yerlerimiz oldu. Fakat meselenin bir de sosyolojik ve ekonomik boyutu var ki, oradaki tablo pek parlak değil.
Köy dediğimiz yapı sadece coğrafi bir alan ya da bir yerleşim birimi değildir. Köy; üretimin, ortak yaşamın, imecenin ve kendine has bir hukuk sisteminin adıdır. Kendi merasını koruyan, camisinin bakımını veya düğününü imeceyle halleden kadim bir kültürdür.
Biz bu yapıyı bir gecede devasa bir belediye bürokrasisine bağladık.
Şehir merkezindeki Bahçelievler ya da Paşaalanı Mahallesi ile dağdaki, körfezdeki veya ovadaki bir köyü aynı imar kanunuyla, aynı idari yönetmelikle yönetmeye çalıştık.
Sonuç ne mi oldu?
* Tarlasının kenarına samanlık yapmak isteyen üretici, şehir merkezindeki bir müteahhit gibi imar bürokrasisiyle karşı karşıya kaldı.
* Kendi ürünü pazarda satmak isteyen yerel üreticiye işgaliye prosedürleri çıkarıldı.
* Köylünün ortak varlığı olan meralar üzerindeki tasarruf hakkı daraldı.
Yani bir tabela değişikliğiyle köylüyü "şehirli" kabul ettik ama ne şehre tam entegre edebildik ne de köy olarak üretmeye devam etmesine imkan tanıdık. Vergi ve abonelik ödemelerine gelince "şehirli" sayılan üretici, sıra hizmete veya üretim desteğine geldiğinde ne yazık ki hâlâ "uzak bir köy" olarak görülüyor.
Bugün tarımda ve hayvancılıkta yaşanan tıkanıklıkları, gençlerin topraktan kopup şehre göç etmesini sadece küresel ekonomik şartlara bağlayamayız. Yereldeki bu idari dönüşümün, üreticinin motivasyonunu kıran etkilerini de dürüstçe konuşmak zorundayız.
Ne yapılmalı?
Yerel yönetimlerin köyleri sıradan bir mahalle gibi görmekten vazgeçmesi gerekiyor. Köy meraları amacına uygun şekilde doğrudan üreticinin kullanımında kalmalı. Muhtarlıklar sadece evrak onaylayan merkezler olmaktan çıkarılıp, mahalle bütçesinde ve planlamasında söz sahibi kılınmalı. Ve en önemlisi; kırsala özel, esnek imar ve üretim yönetmelikleri geliştirilmeli.
Çünkü çok basit bir gerçek var: Köylü üretmeyi bırakırsa, şehirli ne yiyeceğini şaşırır.
Köylüyü kağıt üzerinde şehirli yapmak şehirleşme değildir. Şehirleşme, üretimi ezmeden modern hizmeti götürebilmektir. Tabela değişmiş olabilir; yeter ki toprağın ve üretmenin değerini kaybetmeyelim.