banner382

banner307

banner381

banner319

Zimem defteri nedir? Sadaka Taşı nedir?

Türk ve İslam tarihi, özellikle de Osmanlı dönemi hayır ve iyilik bakımından devlet ve toplum olarak zirve dönemlerden birisidir. Özellikle Zimem defteri geleneği ile sadaka taşları insan merkezli devlet ve toplum anlayışımızın en güzel örnekleridir. Zimem defterleri ve sadaka taşları iyilik, yardımlaşma, birlik ve beraberlik duygusunun ifadesidir.

BİLGİ 28.04.2022, 12:18 05.05.2022, 15:02
Zimem defteri nedir? Sadaka Taşı nedir?

Osmanlı’da varlıklı kişiler, içinde yazılı olan tüm borçları ödeyerek zimem defterlerini satın alırdı. Uygulamayı özel kılan noktalardan biri, “sağ elin verdiğini sol el görmeyecek” hadisine sadakatle, borçlu ile borcu ödeyen kişinin birbirlerini görmemeleri, bilmemeleri oluyor. Günümüzde bu güzel geleneğin devamlılığına katkı sunanların olması yardımlaşma ruhunun yaşatılması bakımından umudumuzu güçlendiriyor. 

                                                                         Zimem Defteri

İslam ve Türk Medeniyeti'nin -her ne kadar romantik bir söylem olarak düşünülse de- esasında gönül medeniyeti olduğu asla inkar edilemez. Nitekim Kur'an kelamı ile ifâde olunan yardımlaşmak, hayırda bulunmak, fakir ve fukarayı gözetmek gibi birçok husus bizim gönül medeniyetimizin temelini oluşturmaktadır.

İslam dininin Kur'an kelamı ile sınırlarını çizdiği ve karakterize ettiği mü'min insan tipinin en önemli özelliklerinin başında yardım sever olan, hayırda bulunan veiyiliği emredip kötülüğü yasaklayan vasıfları gelmektedir. İdeal mü'min karakter ve vasıflarına sahip olmak gayesiyle hareket eden ve yaşayan kıymetli ecdadımız bu değerler ile zarif bir medeniyet inşa etmiş ve bu medeniyetin temsilcisi olmuşlardır.

Bu değer ve gelenek birikimimizin en zirve noktası hiç şüphesiz Osmanlılar ile meydana gelmiş ve yaşanmıştır. Osmanlı toplumu yardımlaşmak ve iyilikte bulunmak hususunda kendilerine has zarif usuller inşa ve ihya etmişlerdir. Osmanlıların yardımlaşmak ve hayırda bulunmak vesilesi ile inşa ettiği buzarif gelenklerin başında "Zimem Defterleri" ve Sadaka Taşları" gelmektedir.
Osmanlı toplumunda zenginler ve hayır severler müşkül durumda olan kimselerin başta esnafa olmak üzere muhtelif borçlarını öder, bu hayrı gerçekleştirirken de kendilerine has yöntemler ile adlarını ve varlıklarını hissetirmeden bu sevabı gerçekleştirilerdi. Bu meşhur hayır yöntem ve geleneklerimizden birisi de Osmanlı tarihinde yaygın bir hayır geleneği haline gelmiş olan "Zimem Defterleri"dir. Zimmet kelimesinin çoğul hali olan zimem borç manasına gelmektedir. Zimem defterleri ise muhtelif borçların yazıldığı defterleri ifade etmektedir. Özellikle hayır severler ve zengin durumda olan vatandaşlar muhtelif zamanlarda, özellikle de ramazan aylarında farklı muhitlerde bulunanan başta bakkal, kasap ve manav esnafını ziyaret eder ve zimem defterlerini çıkarmalarını talep ederlerdi.

Esnafın çıkardığı zimem defterinin başından, ortasından ve sonundan sayfaları yırtarak koparır ve "Silin borçlarını efendim, Allah kabul eylesin" derlerdi. Böylelikle tanımadıkları muhitte, müşkül durumda bulunan insanların borçlarını kimin ödediği belli olmayacak şekilde ödemesini gerçekleştirirlerdi. Bu şekilde hem dinin emri olan hayır ve yardımlaşma vazifesi yerine getirilmiş oluyor hem de Resulullah'ın "sağ elin verdiğini sol el bilmeyecek" hadisi şerifi mucibince yardımlaşmayı gizli bir şekilde ifa etmiş oluyorlardı.

Hayırda bulunacak kişi eğer toplumda tanınmış bir zât ise tebdil-i kıyafet yaparak esnafı ziyaret eder, zimem defteri bulunan esnafın çıkardığı defterin muhtelif sahifelerinde yazan borçların ödemesini gerçekleştirirdi.

Bir diğer Osmanlı döneminde ortaya çıkan meşhur hayır geleneğimiz ise "Sadaka Taşları"dır. Tıpkı zimem defterleri geleneğinde olduğu gibi sadaka taşı geleneğinde de hayırda bulunan kişi varlığını hissettirmeden, ihtiyaç sahibinin onurunu kırmadan yardım vazifesinin yerine getirirdi. Sadaka Taşları özellikle Osmanlı coğrafyasının hemen hemen her yerinde bulunur ve "Zekat Taşı", "Zekat Kuyusu", "Dilenci Mihrabı", "Hacet Taşı", "İhtiyaçgâh", "Fıkara Taşı", "Hayrat Deliği" gibi adlarla bilinirdi.

                                                            Sadaka Taşı

Sadaka Taşları ekseriyetle minik bir sütün şeklinde ve üst tarafında para ve eşya yardımı konulacak delik veya alanların bulunduğu taşlardır. Bu taşlar özellikle başta çeşme başları, cami önleri, huzurevi ve hastane girişleri gibi ihtiyaç sahiplerinin bulunabileceği yerlerde veya muhitlerin merkezi konumlandırında bulunurdu.

Bu yardım sütunlarına aynî veya nakdî olmak üzere yardımlar bırakılmaktaydı. Nakdî yardımlar genellikle kağıt veya metal paralar, aynî yardımlar ise ihtiyaç sahiplerinin kullanması için giyim kuşam eşyaları veya gıda maddeleri olmaktaydı. Bu alanlara yapılan yardımlar genellikle hayırseverler tarafından kimsenin görmeyeceği gece vakitlerinde yapılmaktaydı. Esasen ahaliden kimse kimin ne yardım bıraktığını bilmez, yardım alan ihtiyaç sahibi de kim tarafından hayrın işlendiğini bilmezdi.

İhtiyaç sahibi düşkün ve müşkül vaziyette bulunanan insanlar dilenmek yerine, izzeti-i nefisleri kırılmadan ve mahcubiyet duymadan ihtiyaçlarını sadaka taşlarından karşılarlardı. İhtiyaç sahipleri buralardan ihtiyacı olduğu kadar para veya eşya alırdı. Böylelikle diğer ihtiyaç sahipleri de sadaka taşlarında bulunan hayırlardan nasiplenirdi. Aynı zamanda hayırseverler tarafından sadaka taşları her zaman yardımlar ile doldurulur, yardıma muhtaç durumda bulunan insanlar asla ihmal edilmezdi.

Osmanlı toplumunun ve İslam geleneğinin inşa ettiği gönül medeniyeti içerisinde "Zimem Defterleri" ve "Sadaka Taşları" zarif bir hayır anlayışının örneklerinden sadece birkaçıdır. Osmanlı geleneğinde bu iki meşhur hayır geleneğimiz gibi daha birçok zarif ve kibar hayır geleneklerimiz mevcuttur. Her ne kadar günümüzde zimem defterleri ve sadaka taşları geleneği unutulmaya yüz tutmuş olsa da bu zarif geleneklerimizi ihya ettirmeye çalışan hayırseverlerimiz vardır.

Geçmiş dönemlerde İstanbul ahalisi tarafından dört adet meşhur sadaka taşının varlığıbilinmektedir. Bu taşlardan ilki Üsküdar çarşısında Gülfem Hatun Camiî'nin avlusunda bulunur, diğerleri ise Üsküdar Doğancılar, Karacaahmet ve Kocamusatafapaşa'da bulunmaktadır. Bugün bu sadaka taşlarından malesef sadece, Doğancılarda olanı dikili durmaktadır.

                                                          Sadaka Taşları

Osmanlı coğrafyasının muhtelif yerilerinde günümüze ulaşan ve artık birer tarihi eser konumunda olan sadaka taşlarının varlığı bilinmektedir. Başta İstanbul olmak üzere, İzmir, Ankara, Samsun, Kayseri, Çorum, Yozgat ve Manise dahil olmak üzere daha birçok şehrimizde sadaka taşları bulunmaktadır.

Malesef sekülerleşme ve modernizm ile birlikte geçmişte sahip olduğumuz bu kadim geleneklerin yabancısı olduk.Modern toplum yaşamı ve yeni yaşam standartları başta aile bağlarımız olmak üzere insani ilişkilerimizi zaafa uğrattı. Zayıflayan insan ilişkilerimiz neticesinde paylaşmaktan ve yardımlaşmaktan uzak bireyler haline geldik. İyilikte ve hayırda yarışan kişiler olmak yerine, hızda, tüketimde ve kendinden başka kimseyi düşünmeme konusunda mücadele eden insanlar olduk.

İyilik ve yardımlaşma konusunda, insani bağlarımızı güçlendiren, birlik ve beraberliğimizi sağlayan kadim gelenklerimizin tekrar ihya edilmesi artık elzemdir. Bu kadim gelenklerin tekrardan yaşatılması için başta bireyler olmak üzere devlet, vakıf ve sivil toplum kuruluşları olmak üzere herkese büyük görevler düşmektedir.

Bu yazı tarihçi ve felsefeci akademisyen Umut Güner tarafından kaleme alınmıştır.

Yorumlar (0)
Günün Anketi Tümü
SENCE BALIKESİR'in EN ÖNCELİKLİ SORUNU NEDİR?
SENCE BALIKESİR'in EN ÖNCELİKLİ SORUNU NEDİR?
Namaz Vakti 06 Aralık 2022
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Fenerbahçe 13 29
2. Galatasaray 13 27
3. Adana Demirspor 13 24
4. Konyaspor 14 24
5. Başakşehir 13 24
6. Kayserispor 14 23
7. Trabzonspor 13 23
8. Beşiktaş 13 22
9. Alanyaspor 14 17
10. Gaziantep FK 13 16
11. Antalyaspor 12 16
12. Giresunspor 13 15
13. Kasımpaşa 13 15
14. Hatayspor 13 14
15. Karagümrük 13 13
16. Ankaragücü 13 13
17. Sivasspor 14 11
18. İstanbulspor 13 8
19. Ümraniye 13 7
Takımlar O P
1. Eyüpspor 16 37
2. Samsunspor 15 27
3. Rizespor 15 26
4. Pendikspor 15 26
5. Keçiörengücü 15 26
6. Bodrumspor 15 25
7. Boluspor 15 25
8. Manisa FK 15 24
9. Bandırmaspor 15 24
10. Sakaryaspor 16 22
11. Altay 15 21
12. Adanaspor 15 18
13. Göztepe 14 18
14. Tuzlaspor 15 16
15. Erzurumspor 15 14
16. Altınordu 15 12
17. Ö.K Yeni Malatya 15 11
18. Gençlerbirliği 15 7
19. Denizlispor 15 6
Takımlar O P
1. Arsenal 14 37
2. M.City 14 32
3. Newcastle 15 30
4. Tottenham 15 29
5. M. United 14 26
6. Liverpool 14 22
7. Brighton 14 21
8. Chelsea 14 21
9. Fulham 15 19
10. Brentford 15 19
11. Crystal Palace 14 19
12. Aston Villa 15 18
13. Leicester City 15 17
14. Bournemouth 15 16
15. Leeds United 14 15
16. West Ham United 15 14
17. Everton 15 14
18. Nottingham Forest 15 13
19. Southampton 15 12
20. Wolves 15 10
Takımlar O P
1. Barcelona 14 37
2. Real Madrid 14 35
3. Real Sociedad 14 26
4. Athletic Bilbao 14 24
5. Atletico Madrid 14 24
6. Real Betis 14 24
7. Osasuna 14 23
8. Rayo Vallecano 14 22
9. Villarreal 14 21
10. Valencia 14 19
11. Mallorca 14 19
12. Real Valladolid 14 17
13. Girona 14 16
14. Almeria 14 16
15. Getafe 14 14
16. Espanyol 14 12
17. Celta Vigo 14 12
18. Sevilla 14 11
19. Cadiz 14 11
20. Elche 14 4
Günün Karikatürü Tümü

Gelişmelerden Haberdar Olun

@